VI - „Budowa lokalnego społeczeństwa obywatelskiego w perspektywie integracji europejskiej”, pod redakcją naukową Edwarda Nycza, Opole 2003 r.

Ostatnie z nich w całości poświęcone młodzieży odbyło się z udziałem licznej reprezentacji uczniów szkół średnich i ostatnich klas szkół podstawowych, którzy z uwagą i cierpliwie wysłuchali przedstawianych przez naukowców wyników badań postaw, zainteresowań, aspiracji i oczekiwań młodych mieszkańców miasta.

            Dzięki temu przedsięwzięciu udało się pozyskać do prac badawczych na terenie Kędzierzyna-Koźla wielu znanych naukowców oraz zainspirować samych mieszkańców do podejmowania wysiłków dokumentowania zachodzących zmian i zdarzeń. Wszystkie sympozja cieszyły się  sporym zainteresowaniem, prasa lokalna informowała obszernie o ich treściach i przebiegu, a ich dorobek utrwalony został w postaci publikacji książkowych.

Wspólnym wysiłkiem Instytutu Śląskiego w Opolu, Uniwersytetu Opolskiego i Towarzystwa Ziemi Kozielskiej wydane zostały materiały pierwszych czterech seminariów, wszystkie pod redakcją dr Edwarda Nycza.

            Ukazały się dotychczas:

„Kędzierzyn-Koźle, miasto w procesie transformacji”, wydane w 1994r.

„Historyczne i współczesne problemy miasta i jego mieszkańców”, wydane w 1996r.

„Społeczności lokalne w sytuacji zagrożenia i kataklizmu”, wydane w 1998r.

„Przedsiębiorcy miasta, przedsiębiorczość w mieście”, wydane w 1999r.

Pozostały jeszcze do opublikowania materiały z piątego Seminarium poświęconego młodzieży.

Członkowie TZK uczestniczyli również w przedsięwzięciach organizowanych przez „Dom Współpracy Polsko Niemieckiej”, a przede wszystkim w cyklu spotkań omawiających wybrane zagadnienia historii lokalnej. Koordynatorem naukowym tego zadania był wiceprezes TZK dr E. Nycz.

W omawianym okresie opracowane zostały również inne ważne publikacje. Dzięki uporowi dr Ryszarda Pacułta w pozyskiwaniu środków finansowych i autorów tekstów oraz jego własnej pracy naukowej pomyślnie i w miarę systematycznie wydawane są „Szkice Kędzierzyńsko – Kozielskie”. Ukazały się trzy następne tomy: IV w 1993 roku, V w 1995 roku i VI w 1999 roku, wszystkie pod redakcją prof. Stanisława Senfta, wydane wspólnym wysiłkiem TZK i Instytutu Śląskiego w Opolu w nakładzie 400 egzemplarzy każdy.

            Ważne dla naszej społeczności zagadnienia znalazły miejsce ponadto w następujących pozycjach:            

            Ryszard Pacułt – „Legenda Kozielska”, wyd. w Kędzierzynie-Koźlu, I wydanie w 1994 r, II wydanie w 1995 r.

            Roman Nowacki – „Cmentarze Kędzierzyna Koźla”, wydane w 1994 r. w Kędzierzynie-Koźlu.

Ryszard Pacułt, Zyta Zarzycka – „Twierdza Kozielska i jej komendanci”, wydane w 1997 r. w Kędzierzynie-K.

Janusz Paras – „Działalność duszpasterska Ojców Oblatów Maryi Niepokalanej w latach 1948 – 1995”, wydane w 1998 r. w Opolu.

            Działalność badawcza i wydawnicza dostarcza wielu nowych, nieznanych dotychczas naukowych ustaleń dotyczących dziejów Kędzierzyna Koźla i jego dzielnic do niedawna jeszcze samodzielnych jednostek administracyjnych, a także dokumentuje procesy ujawniające się w 25 letnim życiu dużego już połączonego miasta.  Szczególnie cenna jest „Kronika Kędzierzyna – Koźla”, opracowywana przez dr Ryszarda Pacułta do każdego tomu „Szkiców Kędzierzyńsko – Kozielskich”. Relacjonuje w niej autor wszystkie istotne wydarzenia na przestrzeni lat 1975 – 1996. W ten sposób tworzy się stopniowo lecz systematycznie zasób materiałów naukowych i popularno – naukowych wypełniających luki w wiedzy o przeszłości regionu i dokumentujących współczesność.

            Siedzibą Towarzystwa jest „Baszta” zrekonstruowany fragment starego zamku kozielskiego. Tutaj gromadzone są książki, czasopisma, broszury dotyczące historii i współczesności Ziemi Kozielskiej i Śląska, problematyki ruchu regionalnego oraz wszystkie aktualnie ukazujące się tytuły prasy lokalnej. Wraz z publikacjami wydawanymi przy współudziale TZK, które skrzętnie są zbierane, powstała już całkiem obszerna, bo licząca obecnie 1305 tomów biblioteka, udostępniana do użytku publicznego. Korzystają z niej bardzo często uczniowie poszukujący materiałów uzupełniających i pogłębiających szkolną wiedzę o najbliższej ojczyźnie. Służy również studentom różnych specjalności, którzy wybierają jako tematy prac seminaryjnych lub dyplomowych, magisterskich zagadnienia związane z życiem miasta i regionu. Niektóre z tych prac są w postaci kopii przekazywane przez autorów Towarzystwu i stanowią materiał wzbogacający wiedzę o środowisku i społeczności naszego terenu.

            Powoli tworzy się więc warsztat pracy naukowej, który już dziś służy mieszkańcom zainteresowanym historią najbliższej ojczyzny i inspiruje ich do podejmowania trudu własnych poszukiwań, uzupełniania wiedzy o życiu zróżnicowanej narodowo społeczności w poprzednich wiekach, o losach historycznych budowli i zabytków kultury materialnej.

            Kontynuowane jest również gromadzenie zbiorów o charakterze muzealnym. „Baszta” stała się miejscem, gdzie mieszkańcy przynoszą różnego rodzaju przedmioty, starocie, odnajdowane na strychach i w zapomnianych składzikach. Mają one nierówną wartość zabytkową, ale często są cennymi pamiątkami obrazującymi warunki życia i zajęcia ludzi z początku wieku, ich obyczaje i kulturę. Systematyczne uzupełnianie tych zbiorów, ratowanie od zapomnienia lub zniszczenia dawnych strojów ludowych, narzędzi rolniczych i rzemieślniczych, wyposażenia starych gospodarstw domowych jest realizowane z myślą o tym, by wiedzę o przeszłości wypełniać żywą poglądową treścią. Celem, który stawiają sobie członkowie TZK jest stworzenie własnego muzeum. Pierwszym etapem na tej drodze było zorganizowanie w 1993 roku stałej ekspozycji pod tytułem „Koźle średniowieczne w świetle najnowszych badań archeologicznych”. Powstała ona w wyniku prowadzonych w mieście ratowniczych badań wykopaliskowych przez opolskich archeologów w latach 1990 – 1992. Opracowana przez specjalistów z Muzeum Śląska Opolskiego została wypożyczona do „Baszty”. ²/

            W następnych latach 1994 – 1996 udało się zgromadzić bogaty i ciekawy zestaw eksponatów obrazujących kulturę ludową, narzędzia rolnicze i gospodarstwa domowego oraz zabytki techniki. Stworzona została następnie stała wystawa usytuowana w zabytkowych, pięknie sklepionych piwnicach. W uporządkowanie zbiorów i opracowanie wystawy największy wkład wnieśli członkowie TZK: dr Ryszard Pacułt, Stefania Smajek, Antoni Śladowski, Jerzy Chabałowski, Marian Przodała, Jerzy Drzewiecki i Antoni Pasek. Cieszyła się ona wielkim zainteresowaniem wszystkich zwiedzających, a szczególnie przyciągała dzieci i młodzież. O tym, jak bardzo zapadła ona w pamięć mieszkańców miasta świadczy żal i niecierpliwość wyrażana po zniszczeniach spowodowanych powodzią. Powszechne jest oczekiwanie jej odtworzenia i to zadanie pozostaje w trakcie realizacji w bieżących pracach Towarzystwa.

            Oprócz stałych organizuje się wiele czasowych wystaw powstających ze zbiorów własnych lub przy współpracy z innymi organizacjami a także osobami prywatnymi. Było ich wiele i dotyczyły różnorodnych dziedzin i zainteresowań:

            21.09.1994 r. - „Lwów i Kresy Wschodnie”

Zorganizowana wspólnie z Towarzystwem  Miłośników Lwowa.

            Maj 1995 r. – „Kędzierzyn – Koźle w latach 1945 – 1995” 

„20 rocznica utworzenia Kędzierzyna – Koźla” była to wystawa fotografii obrazujących ten okres w życiu miasta.

            19.11.1996 r. – „Rok 1921 na Górnym Śląsku”

Była poświęcona wydarzeniom związanym z plebiscytem i III powstaniem śląskim ze szczególnym uwzględnieniem wydarzeń na Ziemi Kozielskiej. Oprócz zbiorów własnych wykorzystano bogatą kolekcję pamiątek zebranych przez pana Marka Jurę, obecnie mieszkańca Berlina wywodzącego się z Koźla.

            11.02.1998 r. – „Rodzina Planetorzów zawsze wierna Polsce”

Wykorzystano przede wszystkim rodzinne pamiątki, które wypożyczyli panowie Kazimierz i Julian Planetorzowie. W dniu otwarcia wystawy przekazali na własność TZK księgę pamiątkową 1918 – 1928 pt. „Dziesięciolecie Polski Odrodzonej”, którą otrzymał Władysław Planetorz podczas uroczystości na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie.

            03.07.1998r.  -  „Powódź 1997r.” 

Stanowiła ona zbiorowy fotoreportaż opisujący dni powodzi obiektywami aparatów fotograficznych mieszkańców miasta.  

            28.01.1999 r. – „Kędzierzyn – Koźle w promocji Urzędu Miasta”

Prezentacja przedmiotów, okolicznościowych publikacji i wydawnictw mających na celu popularyzację miasta.

            23.06.1999 r. – „Malarstwo Mieczysława Czyża”. 

Zorganizowana w dziesiątą rocznicę śmierci malarza, związanego z naszym miastem. Zgromadzone obrazy częściowo pochodziły ze zbiorów własnych, były również wypożyczane od prywatnych właścicieli.

            15.11.1999 r. – „Lwów i Kresy Wschodnie w zbiorach Biblioteki Pedagogicznej w Kędzierzynie – Koźlu” 

"Działalność TZK”. Była to przede wszystkim ekspozycja wydawnictw, książek, albumów i map opracowana wspólnie z Biblioteką Pedagogiczną.

            23.03.2000 r. – „Z ziemi francuskiej do Polski”

Wystawa rodzinnych pamiątek reemigrantów z Francji zorganizowana wspólnie z Towarzystwem Przyjaźni Polsko – Francuskiej.

            Nad wystrojem graficznym i estetycznym układem ekspozycji czuwali Jerzy Drzewiecki wiceprezes TZK, a od początku 1999 roku pan Zenon Woda. W najbliższych planach na bieżący jubileuszowy rok jest zorganizowanie następnych wystaw prezentujących różnorodność i bogactwo tradycji kulturowych charakterystycznych dla społeczności Ziemi Kozielskiej. Z okazji XXV - lecia utworzenia Kędzierzyna – Koźla Zarząd TZK zwrócił się z taką propozycją do środowiska repatriantów ze wschodu, do mniejszości niemieckiej i do Romów. Przyjęto ją z zainteresowaniem. Zrealizowanie tego planu dostarczyłoby ciekawych spostrzeżeń, ale przede wszystkim sprzyjałoby integracji całej społeczności regionu. Taką rolę chciałoby spełniać Towarzystwo i w dużej mierze okazją do spotkań ponad podziałami są już obecnie wszystkie uroczystości związane z otwarciem kolejnych wystaw.

            Biblioteka, zbiory muzealne, stałe i czasowe wystawy są udostępniane społeczeństwu trzy razy w tygodniu. Odbywają się tu lekcje muzealne dla uczniów szkół podstawowych i średnich, spotkania przedszkolaków z pamiątkami przeszłości, odwiedzają „Basztę” wycieczki i delegacje z innych regionów Polski i z zagranicy. Często przychodzą również i przybysze z dalszych odległości chcący indywidualnie obejrzeć zebrane tu dokumenty i eksponaty. Ogółem ilość osób zwiedzających waha się od 3.386 w roku 1994 do 4.237 w roku 1999 i wykazuje w zasadzie tendencję wzrostową. Wyjątkiem jest tu rok 1997, kiedy to powódź wymusiła przerwę w regularnej pracy i spowodowała szkody, które usuwane są do dzisiaj . Ciekawym wnioskiem z analizy danych obrazujących stopień zainteresowania społeczeństwa zbiorami regionalnego muzeum jest stwierdzenie, że wśród ogółu odwiedzających tylko niewiele ponad 1/3 stanowią grupy zorganizowane, w tym uczniowie przybywający w ramach lekcji pod opieką wychowawców. W poszczególnych latach ich udział mieści się w granicach od 33,3% w 1996 r. do 42,6% w 1998 r. w stosunku do ogółu zwiedzających. Pozostali to osoby przychodzące indywidualnie, zaciekawieni historią swego miasta, poszukujący wiadomości i dokumentów, zainteresowani informacjami w prasie lokalnej o tym, co dzieje się w „Baszcie”. Wielu również młodych ludzi i dzieci po wizycie złożonej tu w szkolnej grupie przychodzi potem samodzielnie, by obejrzeć jeszcze raz, uzupełnić wiadomości, a często również pomóc w pracy.

            Budzenie wśród młodzieży zainteresowania lokalną historią, inspirowanie działań zmierzających do odkrywania tajemnic przeszłości, wywoływanie pasji kolekcjonerskich jest celem pracy TZK z młodzieżą. Temu służy współpraca ze szkołami, przedszkolami i instytucjami zajmującymi się kulturą w mieście. Z inspiracji Towarzystwa i przy udziale jego członków organizowane są różne imprezy i konkursy. Najważniejsze z nich to:

Impreza folklorystyczna organizowana co roku na przełomie maja i czerwca w ramach obchodów dni miasta pod nazwą „Dzień Kozła” (inscenizacja legendy kozielskiej).

W 1997 roku TZK było współorganizatorem Wojewódzkiego Finału Turnieju Historycznego. Dla jego uczestników odbył się rejs statkiem po Odrze
 (24.05.1997 r.) i zwiedzanie „Baszty”.

Rejs wycieczkowy po Odrze został powtórzony 21.05.1999 r. dla członków Towarzystwa. Przedsięwzięcie to służy między innymi zwróceniu uwagi władz miasta i mieszkańców na celowość rekreacyjnego i turystycznego wykorzystania Odry.

Konkurs regionalny dla dzieci przedszkolnych jest organizowany co roku od 1995 r. przez dyrektorkę Henrykę Lech i nauczycielki Przedszkola nr 21 i jest otwarty dla wszystkich placówek. Regulamin konkursu zatwierdzony przez zarząd TZK zawiera zadania, które dzieci opracowują plastycznie na podstawie wiadomości zdobywanych o swoim mieście. Pięciokrotnie już przeprowadzany, był za każdym razem nieco modyfikowany. Odbywał się pod różnymi hasłami, np. „Poznajemy nasze miasto” (w 1996 r.), „Poznajemy zabytki naszego miasta” (w 1999 r.), a w roku 2000 towarzyszy mu hasło „Spacer po mieście”.

Finał konkursu jest wesołą, barwną imprezą, w czasie której wręczane są nagrody wyróżnionym, a wszyscy wykonawcy prac konkursowych spotykają się w „Baszcie” na przyjęciu ze śpiewem i słodyczami. Tutaj także prezentowane są na wystawie prace konkursowe. Dzieci zdobywają również odznakę „Przyjaciel Miasta”, muszą wykazać się wiedzą o przeszłości i dniu dzisiejszym Kędzierzyna – Koźla i wykonać przewidzianą pracę konkursową.

Wiele starań i wysiłków włożono także w prace modernizacyjne i remontowe w „Baszcie”.

Wykonana została adaptacja strychu na salę wystawową. Uzyskano w ten sposób stałe miejsce wystaw czasowych i poszerzono znacznie powierzchnię użytkową. Zadanie zrealizowano dzięki wydatnej pomocy finansowej i rzeczowej wielu zakładów pracy. Uroczystość oddania do użytku sali połączono z otwarciem wystawy „Rok 1921 na Górnym Śląsku” w dniu 19 listopada 1996 r.

Ponadto udało się:

-                 Wykonać konserwację sztandaru „Towarzystwa Katolickich Robotników. Stare Koźle 1908 r.”, zrealizowaną przez Muzeum Śląska Opolskiego i sporządzić specjalną gablotę do jego przechowywania w 1998 r.

-                 Wyposażyć salę wystawową w 8 nowych gablot w 1999 roku.

-                 Odnowić i odmalować po powodzi piwnice pod „Basztą”. Prace przy porządkowaniu i odtwarzaniu wystawy pamiątek kultury ludowej i zabytków techniki są w toku.

-                 Zrealizować szereg drobniejszych bieżących napraw i uzupełnień wyposażenia muzeum.

Ponieważ Towarzystwo nie posiada dochodów własnych (poza składkami swych członków i sprzedażą własnych książek), wszystkie powyższe prace były możliwe do przeprowadzenia jedynie dzięki pozyskiwaniu sponsorów wśród przedsiębiorstw i prywatnych darczyńców w mieście. Istotny wkład w postaci bezinteresownej własnej pracy wnieśli również członkowie TZK.

            Systematyczne i konsekwentne wzbogacanie zbiorów „Baszty”, wyeksponowanie jej walorów zabytkowych sprawiają, że stała się ona atrakcyjnym miejscem, które można pokazać gościom z innych regionów Polski i z  zagranicy. Coraz częściej bywa traktowane przez władze i instytucje kulturalne jako wizytówka miasta. Odbywało się tutaj bardzo dużo tego typu spotkań. Odwiedzali nasze małe muzeum goście z Holandii, z Niemiec i Czech, były dzieci z Biełgorodu, członkowie zespołów uczestniczący w Międzynarodowym Festiwalu Folklorystycznym, malarze biorący udział w plenerach malarskich, goszczona była francuska rodzina podróżująca wozem konnym po Europie i wiele innych osób. Nową sferę zainteresowań wniósł w tę działalność dr Mirosław Szubiński. Z jego inicjatywy i dzięki jego wysiłkowi organizacyjnemu odbyły się spotkania myśliwych z kół łowieckich z Kędzierzyna-Koźla i innych ośrodków w Polsce.

            Rytmiczną, niezakłóconą pracę „Baszty” umożliwia realizowanie opłat związanych z bieżącą eksploatacją  budynku przez Miejski Ośrodek Kultury oraz ustanowienie tam dwóch ryczałtów dla  osób opiekujących się zbiorami, pełniących dyżury, sprawujących funkcję przewodników wobec zwiedzających i jednego dla pracownika obsługi.

            Towarzystwo Ziemi Kozielskiej stara się również realizować zadania związane z opieką nad zabytkami w mieście. Czyni to poprzez swoje publikacje, wskazując obiekty historyczne i zwracając uwagę społeczeństwa na potrzebę ich ochrony. Problem ten od lat podejmują członkowie TZK, którzy są radnymi, wnosząc go na forum Rady Miejskiej. Konsekwentne zabiegi dr R. Pacułta w tej sprawie przyczyniły się do ustalenia począwszy od roku 1996 w budżecie miasta pewnej sumy (około 1%) co roku na ochronę zabytków. Są to środki niewielkie, nie rozwiązują nabrzmiałych problemów, ale pozwalają przynajmniej ratować przed przyśpieszoną dewastacją najważniejsze obiekty.

Dzięki temu udało się w 1999r. przeprowadzić prace zabezpieczające i konserwacyjne zabytkowych piwnic, jedynej pozostałości kozielskiego zamku. W przyszłości, gdy znajdą się środki na ich oczyszczenie i adaptację do potrzeb użytkownika, mogą stać się stylowym, atrakcyjnym wnętrzem muzealnym lub usługowym.

            Przedstawione powyżej działania TZK realizowało przede wszystkim poprzez aktywność swoich członków. Ich liczba w ostatnich latach wzrosła z 89 osób w 1994r. do 123 w 2000r. Jednak nie wszyscy przez cały czas aktywnie uczestniczą w pracy, obserwuje się odejścia i powroty do czynnego udziału w podejmowanych przez Towarzystwo zadaniach.

Jeśli przyjąć za kryterium  opłacanie składek lub udział w walnych zebraniach, to ilość członków zaangażowanych w działalność waha się pomiędzy 40 a 62 osobami. Równocześnie jest wielu, którzy rezygnują z tych form sformalizowanej przynależności, ale wspierają działania TZK, udzielają pomocy finansowej, organizacyjnej lub materialnej. Jądrem pozostaje jednak grupa pasjonatów, którzy swoim entuzjazmem i energią potrafią zachęcić do pracy na rzecz miasta i regionu innych współobywateli.

            Zebrany materiał faktograficzny pozwala stwierdzić, że ostatnie lata nie przyniosły istotnych zmian w pracy Towarzystwa Ziemi Kozielskiej. Nadal w centrum jego uwagi pozostaje działalność wydawnicza. Jej dorobek wskazuje na skuteczność inspirowania ludzi nauki i samych mieszkańców do podejmowania trudu pracy badawczej lub popularyzatorskiej na rzecz najbliższej ojczyzny. W tej sferze  największy wkład w uzyskane rezultaty wnieśli prezesi dr Ryszard Pacułt i dr Edward Nycz. Drugą dominująca formą  było popularyzowanie wiedzy o mieście i regionie poprzez różnorodną działalność wystawienniczą i systematyczną pracę z dziećmi i młodzieżą. Postawiony został następny krok w drodze do powołania muzeum regionalnego dzięki konsekwentnemu wzbogacaniu zbiorów „Baszty” i poszerzaniu jej powierzchni użytkowej. Siedziba TZK stała się również miejscem spotkań, gdzie swobodnie mogą dyskutować o problemach regionu przedstawiciele różnych środowisk.

             Podstawę powyższego opracowania stanowi dokumentacja pracy Towarzystwa Ziemi Kozielskiej przechowywana w „Baszcie”, protokoły walnych zebrań, posiedzeń Zarządu TZK, pozycje wydawnicze:

1/ „Towarzystwo Ziemi Kozielskiej w Kędzierzynie - Koźlu 1963-1993”, pod redakcją E. Nycza, str.66.

  2/  „Scenariusz wystawy archeologicznej pt. Koźle średniowieczne”, opr. przez mgr Mariusza Krawczyka i mgr Krzysztofa Spychałę,

sprawozdania i plany pracy, rejestr odwiedzin, księga pamiątkowa z wpisami gości itp.  

Dotychczas kierowali pracą Towarzystwa prezesi: